Μετά από την εφεύρεση του δικαίου... - Του Απόστολου Βεργή*

Ποιος τιμωρεί; Ποιος καθορίζει το τι είναι τιμωρία και πώς αυτή βρίσκει εφαρμογή επάνω στον τιμωρημένο; Το δίκαιο εφευρέθηκε για να ρυθμίζει και αυτό το πράγμα. Εφευρέθηκε, μεταλλάχθηκε, υιοθετήθηκε από τους ισχυρούς. Το δίκαιο , κατά καιρούς, απέκτησε σκληρά χαρακτηριστικά κι οι πόνοι των τιμωρημένων μετατράπηκαν σε μίσος• ειδικά σε περιπτώσεις που το δίκαιο, δεν ήτανε και τόσο δίκαιο, έχοντας ξεφύγει από τον φυσικό του τον προορισμό, κι έχοντας γίνει μέσον καταστολών, εκφοβισμών, χειραγωγήσεων ατόμων και κοινωνιών. Υπήρξαν περίοδοι στην ιστορία που τεράστιες κοινωνικές ομάδες υπήρχαν, όντας διαρκώς εκτός δικαίου: δούλοι, Εβραίοι, Χριστιανοί, λαοί κατακτημένοι, πολιτικά και οικονομικά ανίσχυροι άνθρωποι, βρισκόταν διαρκώς δίχως καμιά προστασία, όπως και δίχως ατομικά δικαιώματα.

Δράση - αντίδραση: το γνωστότατο ζευγάρι της δυναμικής, λειτούργησε σ' αυτές τις περιπτώσεις άναρχα και εκδικητικά, δημιουργώντας συνειδήσεις λαβωμένες και ως εκ τούτου αντιδραστικές μα και επαναστατημένες οι οποίες οδήγησαν σε εξεγέρσεις, σε φονικά, σε καταστάσεις έκρυθμες ή σε ενοχικές, αυτοκαταστροφικές καταστάσεις των ιδίων των τιμωρημένων.

Γενικά, η ψυχραιμία είναι κάτι πολύ δύσκολο σαν έχουμε να κάνουμε με ανθρώπους - και όχι μόνο με αυτούς. Λάθη, εγκλήματα, επιθέσεις, συνήθως γίνονται σε καταστάσεις πανικού, πχ: τα ζώα επιτίθενται όταν βρίσκονται σε πανικό γιατί πεινάνε ή και από υπερβολικό φόβο. Συχνά, η σκληρότητα των νόμων προκαλεί πανικό. Όταν δε, αυτή η σκληρότητα, έχει σαν στόχο  την προστασία των χορτάτων (ειδικά σε εποχές κρίσεων), έχουμε να κάνουμε με  ηφαίστειο που είναι έτοιμο να εκραγεί, έχουμε να κάνουμε με καταστάσεις προ - επαναστατικών περιόδων, με τις ρήξεις να βρίσκονται πάρα πολύ κοντά.

Η ταξικότητα των κοινωνιών προωθεί και εντείνει τέτοιες καταστάσεις. Από την άλλη είναι και τα άτομα  απροετοίμαστα να αφήνονται στη βάσανο της κριτικής (και της αυτοκριτικής), όντας αδύναμα ν' αντέξουν,• είναι και τα άτομα απροετοίμαστα στο να εντάσσονται σε διαδικασίες μετατροπής των όποιων τιμωριών σε δημιουργικότητα, είτε λόγω προσωπικοί τυχοδιωκτισμού, είτε λόγω της δυσπιστίας στο εκάστοτε τιμωρητικό σύστημα: Το “γνώθι σεαυτόν” είν' κατά κάποιο τρόπο διαβατήριο αναμορφώσεως, μετατροπής του πόνου σε δύναμη, σε επανα - καθορισμό του Είναι.

Από την άλλη, οι εξουσίες και οι δυνάμεις αυτών, πηγάζουν  εκτός των άλλων (οικονομικά μεγέθη, κληρονομιές, θράσος, τάξη, θεσμική θέση κτλ) από το χαρακτηριστικό ότι μπορούν να τιμωρούν: πχ τα μαστιγώματα κολίγων από τσιφλικάδες δίχως δίκη, οι λιθοβολισμοί μοιχαλίδων επειδή έτσι είπαν σε όχλους κάποιοι ιερείς, τα καψώνια παλαιών φαντάρων σε καινούριους κτλ. Η δημιουργία (κοινωνικά) των εξουσιών ίσως και να συμπίπτει με τη συστηματοποίηση του δικαίου και με την αγελοιοποίηση - μιας και αυτή η διαδικασία απαιτεί καθοδήγηση -, αλλά και με την υποχρέωση των ανθρώπων να παραχωρούν κυριαρχία, με αντιπαροχή το να μπορούνε να διαβιώνουν (υποτίθεται) ευπρεπώς. Υπήρξε τόσο απλή και συνάμα τόσο σύνθετη αυτή η διαδικασία, που χιλιετηρίδες ολόκληρες μετά η ανθρωπότητα δεν δύναται να απεμπλακεί  από αυτή και να 'χουνε χτιστεί και γκρεμιστεί ολόκληρες αυτοκρατορίες πάνω σε ηθικούς κανόνες που ξεπερνιούνται μα, και που επανέρχονται, ανάλογα το πώς βολεύει, ακόμα και σήμερα, κι ας έχει η ανθρωπότητα περάσει μέσα από την αναγέννηση και τον διαφωτισμό, κι ας έχει περάσει μες από τις φρικαλεότητας αμέτρητων πολέμων.

Η δημιουργία του δικαίου έχει συνδυαστεί με την δημιουργία καθηκόντων τα οποία (επίσης υποτίθεται) εκπορεύονται από τη λογική. Η σχετικότητα των λογικών σχημάτων και η προσαρμογή αυτών οδήγησαν στην δημιουργία ηθικών και όχι ηθικής. Το καντιανό σχήμα της λογικής και του ορισμού του ως μέτρο, έχει χάσει τον στόχο του, τη στιγμή που η λογική  οδηγήθηκε στον πληθωρισμό, διαλύθηκε σε συνιστώσες και απέκτησε μπόλικες ετεροθαλείς αδελφές - και ως εκ τούτου ξέφυγε από αυτό που λέμε αυθεντία, ήτοι: ο λόγος παρήγαγε τον αντίλογο και σχήματα διαλεκτικά (αρχαιοελληνικά ή εγελιανά) πήρανε θέσεις κυρίαρχες, και φιλοσοφικά και πρακτικά μες στη ζωή μας.

Η λέξη καθήκον έχει αξιολογηθεί και τοποθετηθεί σε θέση τραγική από τον Σοφοκλή στην Αντιγόνη: Καθήκον του Κρέοντα ήταν ο Νόμος, καθήκον της Αντιγόνης ήταν η ζωή κι ό,τι από αυτή προκύπτει. Η τραγικότητα της θέσεως του καθήκοντος χαρακτηρίζεται: α) από το ότι μπορεί να γίνεται και παράγοντας παραγωγής αδικιών, β) από το ότι μπορεί να καταστρέφει ταυτόχρονα υποκείμενο και αντικείμενο, γ) από το ότι η ανατροπή των παραγόμενων αδικιών που προκύπτουν ξεπλένονται με αίμα, δ) από το ότι  παράγονται αρνητές και αντικαθήκοντα που υπερασπίζονται της απέναντι θέσεις.

Συνοπτικά, μπορούμε να πούμε ότι η τραγικότητα του καθήκοντος οφείλεται στην προσωποκεντρική του υφή και στη σχετικότητα των προσωπικών θέσεων των υποκειμένων: Εντέλει, οι ισχυροί δημιουργούν δικά τους καθήκοντα, δια της ισχύος  τα επιβάλουν, επιβάλλοντας στην πραγματικότητα τα Είναι τους στα σύνολα αναφοράς τους. Είναι αυτό το πράγμα ηθική; - Δεν είναι ηθική, είν' όμως μια πραγματικότητα η οποία κινεί τις αντιδράσεις και προχωρά προς τα εμπρός την ιστορία των κοινωνιών, με αίμα κι αδικίες και όντας συχνότατα (αυτή η πραγματικότητα) προκατασκευασμένη ή, “με φωτιά και με μαχαίρι πάντα ο κόσμος προχωρεί” (Νίκος Γκάτσος).

*Συγγραφέας - Ποιητής