Απόψεις

Πού πηγαίνει η τουρκική δημοκρατία; – Της Dorothy Schmid – Le Monde

07/06/2011 Χριστιάννα Λούπα

Η Τουρκία ψηφίζει στις 12 Ιουνίου, για την ανανέωση των βουλευτών της Εθνικής Συνέλευσης της. Το αποτέλεσμα θεωρείται σαν δεδομένο: πιστοποιημένο με ευρύ προβάδισμα στις δημοσκοπήσεις, το κυβερνών Κόμμα της Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης (Adalet ve Kalkinma Partisi, AKP), στην εξουσία από το 2002, θα πρέπει πάλι να κερδίσει με μια μεγάλη εκλογική νίκη.

Το άγνωστο είναι το μέγεθος αυτής της νίκης και οι συνέπειές της.

Με τις οικονομικές επιτυχίες του, το ΑΚΡ έχει συσπειρώσει μέχρι στιγμής ένα ανόμοιο κοινό γύρω από την ιδέα της δημοκρατικής εμβάθυνσης.

Όμως, η παρεμπόδιση της εναλλαγής, στα πλαίσια της αύξησης των περιφερειακών εντάσεων, οδηγεί σήμερα σε μερικές ερωτήσεις σχετικά με το μέλλον του τουρκικού καθεστώτος.

Από το 2002, οι ψηφοφορίες διαδέχονται η μια μετά την άλλη στην Τουρκία με γρήγορο ρυθμό.

Ούτε έτος χωρίς ψηφοφορία, φαίνεται να έχει γίνει το έμβλημα: τοπικές εκλογές (2009), βουλευτικές (οι τελευταίες το 2007), δημοψηφίσματα (το τελευταίο το Σεπτέμβριο του 2010), σύντομα προεδρικές (το 2012 ή το 2013, για πρώτη φορά με άμεση ψηφοφορία).

Η ακολουθία των ψηφοφοριών είναι σίγουρα ένας δείκτης της δημοκρατίας, αλλά αποκαλύπτει επίσης ένα ορισμένο τύπο διαχείρισης της εξουσίας: για μια ακόμη φορά, η προεκλογική εκστρατεία κυριαρχήθηκε από την προσωπικότητα του Πρωθυπουργού Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, ο οποίος διασταυρώνει τη δημοτικότητά του σε αυτές τις διαδικασίες των σχεδόν δημοψηφισμάτων.

Ο Πρωθυπουργός απολαμβάνει, πράγματι, από τις κάλπες, μια νομιμότητα που δεν ήταν αυτονόητη.

Η δημιουργία του κόμματός του το 2001, είναι η αρχή μιας «success story» που κανείς δεν θα τολμούσε να προβλέψει. Η προσχώρηση του ΑΚΡ στα κοινά, το 2002, άνοιξε στη συνέχεια, μια εποχή παράδοξης πολιτικής συνέχειας: η κυριαρχία ενός κόμματος καθιστούσε την εφαρμογή ενός προγράμματος μεταρρυθμίσεων προς όλες τις κατευθύνσεις, που συνοδεύεται από μια βαθιά αμφισβήτηση των κοινωνικοπολιτικών αναφορών που κληρονομήθηκαν από τον Μουσταφά Κεμάλ Ατατούρκ.

Γεννημένο από ισλαμική γενεαλογία, το ΑΚΡ προκάλεσε εξαρχής τις κλασικές ιδεολογικές αρχές.

Ξαφνιάζοντας τους παρατηρητές, ξεκίνησε τη κυβερνητική του δράση αναπτύσσοντας την ευρωπαϊκή προοπτική της Τουρκίας και τη καταπολέμηση των εμποδίων που παρακωλύουν την είσοδο της Τουρκίας στην μεγάλη κοινότητα των δυτικών εθνών.

Για την παγίωση του σώματος της εκλογικής δύναμης του, το ΑΚΡ έπρεπε να είναι το ίδιο χρήσιμο σε όλους, και αυτός ο σχεδιασμένος ρεαλισμός του επέτρεπε να κάνει σημαντικά δημοκρατικά ανοίγματα: τέλος της στρατιωτικής ανάμιξης στη πολιτική ζωή, άνοιγμα του αρχείου του κουρδικού προβλήματος, αρχή της ευαισθητοποίησης για το αρμενικό ζήτημα.

Οι τολμηρές κινήσεις αυτές αποπροσανατόλισαν σε μεγάλο βαθμό την αντιπολίτευση, πιέζοντας το παλιό κεμαλικό CHP (Cumhuriyet Halk Partisi) στις πιο συντηρητικές περιχαρακώσεις του, υποβιβάζοντας τα κουρδικά κόμματα σε ένα οριακό επαρχιακό περιθώριο και τους υπερεθνικιστικούς του ΜΗΡ (Milliyetçi Hareket Partisi – Κόμμα Εθνικιστικής Δράσης) στους αρχαϊσμούς τους.

Ενώπιον αυτών των μεγάλων κόμματων, το ΑΚΡ επιβλήθηκε αρχικά σαν ενσάρκωση του εκσυγχρονισμού, επιδεικνύοντας επαγγελματισμό και αποτελεσματικότητα.

Εξακολουθεί να αντιμετωπίζει ακόμη τις ίδιες πολιτικές δυνάμεις, από τις οποίες κατάφερε για σχεδόν δέκα χρόνια να συλλάβει το εκλογικό σώμα τους.

Όμως, η πρακτική της εξουσίας που χρησιμοποίει άλλαξε ριζικά: η δυναμική περιορίστηκε και ο ηγεμονικός πειρασμός είναι ορατός.

Το κατώτατο όριο εκπροσώπησης του 10% που ορίζει η τουρκική εκλογική νομοθεσία είναι αδίστακτο και είναι ορατός εκ νέου ο κίνδυνος να μετατρέψει σε καρικατούρα την εκπροσώπηση στο Κοινοβούλιο.

Το ΜΗΡ –μεταξύ άλλων πολιτικών δυνάμεων- μπορεί να πληρώσει το τίμημα τέτοιων όρων: θύμα μιας ανέντιμης εκστρατείας «βίντεο και σεξ», τα περισσότερα από τα στελέχη του αναγκάστηκαν να παραιτηθούν για να αντιμετωπίσουν τη δημόσια κατακραυγή.

Η διάδοση μαγνητοσκοπήσεων των σεξουαλικών δραστηριοτήτων των ηγετών των κομμάτων της αντιπολίτευσης φαίνεται εξάλλου να έχει γίνει το εθνικό άθλημα στην Τουρκία, από τότε που η μέθοδος αποδείχτηκε αποτεσλεσματική, με τον αποκλεισμό του Ντενίζ Μπαϊκάλ, του πρώην ηγέτη του CHP.

Μια τέτοια «μέθοδος» εκστρατείας προδίδει, με την ευκαιρία, την διάχυτη επιστροφή της ηθικής τάξης στην Τουρκία.

Η γρήγορη απονομισματοποίηση του Κεμαλισμού, μια ιδεολογία της οποίας ο προοδευτικός χαρακτήρας είναι συζητήσιμος στα πλαίσια του πολιτικού περιβάλλοντος του εικοστού πρώτου αιώνα, αφήνει εν τέλει ένα μεγάλο κενό.

Παίζοντας με τις ισλαμικές αναφορές του, το ΑΚΡ επανέφερε τη θρησκεία στο τουρκικό πολιτικό πεδίο.

Της επανέκδωσε επίσης μια κοινωνική προβολή, θέτοντας την ως κριτήριο αξιοπρέπειας.

Η θρησκευτικότητα και η κοινωνική συνείδηση προοδεύουν: η αναγνώριση των μειονοτήτων, που παρουσιάζεται ως δημοκρατική εξέλιξη προς μια καλύτερη συμβίωση, φαίνεται μάλλον να αναφέρεται σε μια νέο-οθωμανική φαντασίωση, όπου η ιεραρχική διοικητική διάταξη των μιλέτ (όπου τα έθνη υπό της αυτοκρατορίας ορίζονται από τη θρησκεία τους), προσδιορίζει πάλι την κυριαρχία του Μουσουλμάνου.

Η κοσμική παλιά φρουρά έκανε πίσω μπροστά στην προφανή σημερινή πλειοψηφία: η τουρκική κοινωνία είναι ακόμη σε μεγάλο βαθμό διαποτισμένη από τη θρησκεία και αυτή η επιστροφή του Ισλάμ ικανοποιεί επίσης μια κίνηση για την επιβεβαίωση της εθνικής ταυτότητας, ειδικά ενώπιο μιας Ευρώπης που σνομπάρει τώρα τους Τούρκους.

Το τσιμέντο της ισλαμικής ταυτότητας, που χρησιμοποιήθηκε ήδη από τον ίδιο τον Ατατούρκ, εξαφανίζει πάλι την θρησκευτική, εθνοτική, πολιτιστική πολυμορφία της χώρας: ενώ οι Κούρδοι δεν υπήρξαν στο κεμαλικό σύστημα (είμαστε όλοι Τούρκοι), σήμερα συλλαμβάνονται από το ΑΚΡ μέσω ενός στοιχείου μείωσης της ταυτότητάς τους (είμαστε όλοι μουσουλμάνοι).

Για τις παλιές δημοκρατίες μας, όλο και περισσότερο της αποχής, το επίπεδο του προεκλογικού ενθουσιασμού στην Τουρκία μπορεί να προκαλέσει έκπληξη.

Τα κόμματα εμπλέκονται σε μια κλιμάκωση που αποκαλύπτει αναμφισβήτητα κάποιες εκρήξεις αντίδρασης της αντιπολίτευσης.

Υπό την ηγεσία του νέου ηγέτη του Κεμάλ Κιλιτσντάρογλου, το CHP συνεχίζει τις προσπάθειές ανασυγκρότησης του και επιχειρεί να επαναπροσδιοριστεί ως Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα.

Όλα τα κόμματα απαιτούν ένα νέο σύνταγμα για την αντικατάσταση αυτού του 1980, που κληρονόμησαν από τους στρατιωτικούς, και να τεθεί οριστικό τέλος στην εποχή των πραξικοπημάτων.

Αλλά η βία των συζητήσεων αποκαλύπτει τη δυσκολία στην επίτευξη επιβολής μιας νέας τάξης: κυριαρχεί ο εθνικισμός, και η εκστρατεία σημαδεύτηκε από πολλά επεισόδια, κυρίως στη κουρδική χώρα.

Το φιλοκουρδικό κόμμα (BDP Baris ve Demokrasi Partisi – Κόμμα για την Ειρήνη και τη Δημοκρατία), που υποχρεούται να υποβάλει τους υποψηφίους του ως ανεξάρτητους για να εξασφαλιστεί η πρόσβαση στο Κοινοβούλιο, παρά το κατώτατο όριο του 10%, είναι έτοιμο για την αντιπαράθεση.

Στο φόντο της οθόνης, η συνέχιση των μεγάλων δικών που εμπλέκουν τον στρατό, δίνει την εντύπωση του ξεκαθαρίσματος αδιαφανών λογαριασμών.

Μέχρι τους τελευταίους μήνες, το τουρκικό πολιτικό σύστημα θα μπορούσε να περιγραφεί ως ένα είδος ανταγωνιστικής δημοκρατίας: μια ποικιλία εξουσιών, εκτελεστική, δικαστική, στρατιωτική, των μέσων ενημέρωσης, των αδελφοτήτων, ήταν ενταγμένες σε μια μάχη, πολύ συχνά βίαιη, για την επικράτηση πολύ διαφορετικών ατζεντών, εξασφαλίζοντας τελικά μια ακολουθία βραχυπρόθεσμων ισορροπιών.

Σήμερα, η εξημέρωση του στρατού, η μεταρρύθμιση του δικαστικού συστήματος κινούνται όλες προς την κατεύθυνση της ενίσχυσης της εκτελεστικής εξουσίας.

Το ΑΚΡ κυβερνούσε για πολύ καιρό με μια αντιπολιτευτική κουλτούρα, αισθάνονταν απειλημένο παρόλο ότι ασκούσε την εξουσία, σε μια χώρα όπου δεν είναι τόσο δύσκολο να εξαφανιστούν τα «ενοχλητικά» πολιτικά κόμματα: το AKP δεν πέρασε μακριά από τη διάλυση το 2008, και ένα κουρδικό κόμμα απαγορεύτηκε το 2009.

Αλλά η ομάδα που είναι σήμερα στην εξουσία απολαμβάνει πλέον το καθεστώς του κυρίαρχου του παιχνιδιού.

Το AKP κατάφερε να ελέγξει τους θεσμούς, στο βαθμό που διαθέτει σήμερα τα μέσα για να κλειδώσει το πολιτικό πεδίο.

Σήμερα, ορισμένοι δείκτες σημάνουν μια σκλήρυνση του καθεστώτος.

Το μοντέλο του κυρίαρχου κόμματος επιστρέφει δυνατά: οι χρόνιες αδυναμίες του CHP, τόσο στην οργάνωση όσο και στις ιδέες, απομακρύνουν την οποιαδήποτε προοπτική εναλλαγής.

Υπό αυτές τις συνθήκες, ο πρωθυπουργός φαίνεται να επηρεάζεται από ένα ηγεμονικό πειρασμό.

Έχει ανακοινώσει επανειλημμένα την πρόθεσή του να μεταρρυθμίσει το σύστημα προς την Προεδρική Δημοκρατία, για να εξασφαλίσει οριστικά την εξουσία του.

Αδίστακτος έναντι στις κριτικές, εμφανίζει ένα ύφος όλο και πιο αυταρχικό: μετά από ορισμένες θεαματικές συλλήψεις δημοσιογράφων της αντιπολίτευσης, που κατηγορήθηκαν ότι συνωμοτούσαν εναντίον του Κράτους, εγκατασταίνεται ένα κλίμα αυτολογοκρισίας στη χώρα.

Κάθε ερώτηση για τον χαρακτήρα του τουρκικού καθεστώτος πρέπει να λάβει υπόψη τους βαρείς εξωτερικούς καθοριστικούς παράγοντες.

Σύμφωνα με τη Τουρκία, οι διπλωματικές επιτυχίες του υπουργού Εξωτερικών, Αχμέτ Νταβούτογλου, εμφανίζονται θετικές στον απολογισμό.

Η περιφερειακή αναδιάταξη που επιχειρήθηκε υπό την ηγεσία του επέτρεπε την αυτονόμηση της τουρκικής διπλωματίας που ευθυγραμμιζόταν με τη Δύση από την εποχή του Ψυχρού Πολέμου.

Η Τουρκία επιβάλλεται στη γειτονιά της – στα Βαλκάνια, στη Μέση Ανατολή, στον Καύκασο- ως «ήπια δύναμη» (soft power) καλοπροαίρετη, ικανή να παρέχει την καθοδήγηση σε σχετικά δύσκολα ζητήματα: οι Τούρκοι υπερασπίζουν τη διπλωματική οδό για το Ιράν και αντιστέκονται στο Ισραήλ για το παλαιστινιακό ζήτημα.

Οι Αμερικανοί και οι Ευρωπαίοι ανησυχούν για αυτές τις επιλογές στις οποίες δεν έχουν κανέναν έλεγχο και οι οποίες μπορεί να προαναγγέλλουν την επιτυχία ενός εναλλακτικού προτύπου της κατανόησης των διεθνών σχέσεων, όλο και περισσότερο εξισλαμιστικού.

Το διεθνές κύρος της χώρας τους χαροποίει αντιθέτως τους Τούρκους στην αναζήτηση της ταυτότητας τους.

Η συζήτηση για ένα πιθανό «τουρκικό μοντέλο» για τις αραβικές επαναστάσεις έχει την αξία της, αλλά με ασαφή τρόπο, επιστρέφοντας τις ενδόμυχα στο ανατολικό στρατόπεδο.

Η «αραβική άνοιξη», στην πραγματικότητα, εξέπληξε τους Τούρκους όπως όλος ο κόσμος, και τους επηρεάζει πιο άμεσα, διότι ξαφνικά τους έβαλε αντιμέτωπους με νέες πολιτικές ευθύνες.

Η ενόχληση είναι εμφανής: μετά τον δισταγμό για την Αίγυπτο και την αναζήτηση μιας μέσης λύσης για τη Λιβύη, η τουρκική κυβέρνηση σήμερα αγωνίζεται μάταια να καταστείλει την κρίση στη Συρία, χώρα με την οποία οι σχέσεις ήταν ιδιαίτερα στενές τα τελευταία χρόνια.

Οικονομικές επιτακτικές ανάγκες, πολυπλοκότητα του ιστού των σχέσεων με τα αραβικά καθεστώτα, απουσία πιστικών μέτρων πίεσης: βάλλεται η αποτελεσματικότητα της προβαλλόμενης ηθικής συνοχής του νταβουτογλιανού μοντέλου.

Η γοητεία του τουρκικού παραδείγματος είναι αμφίσημη στη Μέση Ανατολή: για ορισμένους, η Τουρκία είναι το παράδειγμα μιας κοσμικής δημοκρατικής μετάβασης, για άλλους, επέτρεπε την άνοδο ενός ισλαμικού βιώσιμου διαχειριστικού μοντέλου.

Εναπόκειται στην επόμενη τουρκική κυβέρνηση να διασαφήσει αυτή την ασάφεια, με τη σταθεροποίηση ενός ακόμα αβέβαιου πολιτικού μοντέλου, υπό το άγρυπνο βλέμμα των συμμάχων της.

Dorothee Schmid, Διδάκτωρ Πολιτικών Επιστημών

Το άρθρο δημοσιεύτηκε στην έκδοση της 07.06.11

Le Monde fr.

Ινφογνώμων Πολιτικά

Ακολουθεί το άρθρο στα γαλλικά:

Où va la démocratie turque ?

Par Dorothée Schmid, docteur en science politique (Le grand débat)

La Turquie vote, le 12 juin, pour renouveler les 550 députés de son Assemblée nationale. Le scrutin est donné comme bouclé : crédité d’une large avance dans les sondages, le Parti de la justice et du développement (Adalet ve Kalkinma Partisi, AKP), au pouvoir depuis 2002, devrait à nouveau remporter une large victoire électorale.

L’inconnue porte sur l’ampleur de cette victoire et sur ses conséquences. Porté par ses succès économiques, l’AKP a jusqu’ici rallié à sa cause une audience disparate autour de l’idée d’approfondissement démocratique. Mais le blocage de l’alternance, dans un contexte de tensions régionales croissantes, entraîne aujourd’hui quelques interrogations sur l’avenir du régime turc.

Depuis 2002, les scrutins se succèdent en Turquie à un rythme rapide. Pas une année sans vote, cela semble être devenu la devise : élections locales (2009), législatives (les dernières en 2007), référendums (le dernier en septembre 2010), bientôt une présidentielle (en 2012 ou en 2013, pour la première fois au suffrage universel). L’enchaînement des scrutins est certes un indicateur démocratique, mais il révèle aussi un certain mode de gestion du pouvoir : encore une fois, la campagne électorale a été largement dominée par la personnalité du premier ministre, Recep Tayyip Erdogan, qui retrempe sa popularité dans ces processus quasi plébiscitaires.

Le premier ministre tire, en effet, des urnes une légitimité qui n’allait pas de soi. La création de son parti, en 2001, est le début d’une success story que personne ne se serait risqué à prévoir. L’accession de l’AKP aux affaires, en 2002, ouvre ensuite une ère de continuité politique paradoxale : la domination d’un parti permet l’application d’un agenda de réformes tous azimuts, qui s’accompagne d’une profonde remise en cause des repères sociopolitiques hérités de Mustafa Kemal Atatürk.

Issu d’une généalogie islamiste, l’AKP défie d’emblée les référents idéologiques classiques. Prenant à contre-pied les observateurs, il commence par inscrire son action dans la perspective européenne et combat les blocages qui freinent l’entrée de la Turquie dans la communauté des grandes nations occidentales.

Pour conforter son électorat, l’AKP doit se rendre utile à tous, et ce pragmatisme calculé permet des avancées démocratiques majeures : fin des interférences de l’armée dans la vie politique, ouverture du dossier kurde, début de prise de conscience sur la question arménienne.

Ces audaces accumulées ont largement désorienté l’opposition, poussant le vieux parti kémaliste CHP (Cumhuriyet Halk Partisi) dans ses retranchements conservateurs, reléguant les partis kurdes dans une marginalité provincialiste et les ultranationalistes du MHP (Milliyetçi Hareket Partisi – Parti d’action nationaliste) à leur archaïsme.

Face à ces partis vieillissants, l’AKP s’est imposé dans un premier temps comme une incarnation de la modernité, alliant professionnalisme et efficacité. Il affronte encore aujourd’hui ces mêmes forces politiques, dont il a réussi pendant près de dix ans à capter l’électorat. Mais sa pratique du pouvoir a beaucoup évolué : la dynamique s’est crispée et la tentation hégémonique se précise.

Le seuil de représentativité de 10 % fixé par la loi électorale turque est impitoyable et risque encore une fois de caricaturer la représentation au Parlement. Le MHP pourrait notamment en faire les frais : victime d’une sombre campagne de dénonciation d’affaires de moeurs, la plupart de ses cadres ont dû démissionner face à l’opprobre public. La diffusion d’enregistrement des ébats sexuels des leaders des partis d’opposition semble d’ailleurs devenue en Turquie un sport national, depuis que la méthode a fait ses preuves pour se débarrasser de Deniz Baykal, le précédent leader du CHP.

Une telle “méthode” de campagne trahit au passage un retour diffus de l’ordre moral en Turquie. La démonétisation rapide du kémalisme, idéologie dont le progressisme peut être en soi discuté dans le contexte du XXIe siècle, laisse finalement un vide. En jouant avec les références islamiques, l’AKP a réintroduit le religieux dans le champ politique turc ; il lui a également redonné une visibilité sociale, en l’instaurant comme critère de respectabilité. Bigoterie et conscience communautaire progressent : la reconnaissance des minorités, présentée comme une avancée démocratique vers un mieux-vivre ensemble, paraît plutôt renvoyer à un imaginaire néo-ottoman, où l’ordonnancement hiérarchique des millets (les nations sous l’Empire, définies par la religion) consacre encore la domination du musulman.

La vieille garde séculariste recule aujourd’hui devant l’évidence majoritaire : la société turque est encore largement imprégnée de religion et ce retour de l’islam satisfait également une pulsion d’affirmation identitaire, notamment face à une Europe qui snobe désormais les Turcs. Le ciment de l’identité islamique, déjà utilisé par Atatürk lui-même, gomme à nouveau la diversité religieuse, ethnique, culturelle du pays : si les Kurdes n’existaient pas dans le système kémaliste (tous turcs), ils sont encore aujourd’hui appréhendés par l’AKP via un élément réducteur de leur identité (tous musulmans).

Pour nos vieilles démocraties de plus en plus abstentionnistes, le niveau de l’excitation préélectorale en Turquie peut surprendre. Les partis se sont lancés dans une surenchère qui révèle indéniablement quelques sursauts du côté de l’opposition. Sous la houlette de son nouveau leader, Kemal Kiliçdaroglu, le CHP poursuit son effort de reconstruction et tente de se redéfinir comme parti social-démocrate. Tous les partis demandent une nouvelle constitution pour remplacer celle de 1980, héritée des militaires, et clore définitivement l’ère des coups d’Etat.

Mais la violence des débats révèle la difficulté à accoucher d’un nouvel ordre : le registre nationaliste domine, et la campagne a été émaillée d’incidents, notamment en pays kurde. Le parti prokurde BDP (Baris ve Demokrasi Partisi – Parti de la paix et de la démocratie), contraint de présenter ses candidats en indépendants pour s’assurer l’accès au Parlement malgré le seuil des 10 %, est prêt à l’affrontement. En toile de fond, la poursuite des grands procès impliquant l’armée donne une impression de règlements de comptes opaques.

Jusqu’à ces derniers mois, le système politique turc pouvait être décrit comme une sorte de démocratie concurrentielle : une variété de pouvoirs, exécutif, juges, armée, médias, confréries, étaient engagés dans une compétition souvent violente pour faire prévaloir des agendas parfois très éloignés, garantissant finalement une succession d’équilibres à court terme.

Aujourd’hui la domestication de l’armée, la réforme du pouvoir judiciaire vont tous dans le sens d’un renforcement de l’exécutif. L’AKP a longtemps gouverné avec une culture d’opposition, se sentant menacé alors même qu’il exerçait le pouvoir, dans un pays où il n’est pas si difficile de faire disparaître des partis politiques “gênants” : il n’est pas passé loin de la dissolution, en 2008, et un parti kurde a encore été interdit en 2009. Mais l’équipe au pouvoir assume désormais son statut de maître du jeu. L’AKP a su s’approprier les institutions au point d’avoir les moyens de verrouiller le champ politique.

Aujourd’hui, certains indicateurs pourraient annoncer un resserrement du régime. Le modèle du parti dominant revient en force : les faiblesses chroniques du CHP, tant sur le plan de l’organisation que des idées, éloignent toute perspective d’alternance.

Dans ces conditions, le premier ministre semble travaillé par une tentation hégémonique. Il a plusieurs fois annoncé son intention de réformer le régime dans un sens présidentiel pour asseoir définitivement son autorité. Impitoyable à l’égard des critiques, il affirme un style de plus en plus autoritaire : après quelques arrestations spectaculaires de journalistes d’opposition, accusés de comploter contre l’Etat, un climat d’autocensure s’installe dans le pays.

Tout questionnement sur la nature du régime turc doit prendre en compte des déterminants externes lourds. Vus de Turquie, les succès diplomatiques du ministre des affaires étrangères, Ahmet Davutoglu, figurent à l’actif du bilan. Le redéploiement régional opéré sous sa conduite a permis d’autonomiser une diplomatie turque alignée sur l’Occident depuis la guerre froide. La Turquie s’impose dans son voisinage – Balkans, Moyen-Orient, Caucase – comme soft power (pouvoir discret) bienveillant, capable d’assurer un leadership sur des dossiers difficiles : les Turcs défendent la voie diplomatique sur le dossier iranien et s’opposent à Israël sur la question palestinienne.

Américains et Européens s’inquiètent de ces choix sur lesquels ils n’ont pas de prise, et qui annoncent peut-être le succès d’un paradigme alternatif, de plus en plus islamisant, de compréhension des relations internationales. La stature internationale de leur pays rassure au contraire les Turcs dans leur quête identitaire. Le débat sur un éventuel “modèle turc” pour les révolutions arabes les valorise mais de façon ambiguë, les renvoyant implicitement dans le camp oriental.

Le “printemps arabe” a, en réalité, surpris les Turcs comme tout le monde, et il les affecte plus directement, car il les place brusquement face à des responsabilités politiques nouvelles. Le malaise est perceptible : après avoir hésité sur l’Egypte et cherché un moyen terme sur la Libye, le gouvernement turc se débat aujourd’hui sans succès pour apaiser la crise en Syrie, pays avec lequel les relations étaient particulièrement étroites ces dernières années.

Impératifs économiques, complexité des relations tissées avec les régimes arabes, absence de moyens de pression crédibles : l’efficacité et la prétendue cohérence éthique du modèle davutoglien sont mises à mal.

Or la fascination pour l’exemple turc est ambivalente au Moyen-Orient : pour certains, la Turquie est un exemple de transition démocratique séculariste, pour d’autres, elle a permis l’avènement d’un modèle de gestion islamique durable. Il reviendra au prochain gouvernement turc de trancher cette ambiguïté, en stabilisant un modèle politique encore incertain, sous l’oeil attentif de ses alliés.

Le Monde fr.

Λέξεις κλειδιά Τουρκία